De wijnstok kent geen grenspaal

Wijngids Nederland. Ontdekkingstocht door twaalf wijnprovincies van Nico Schipper

Een helling vertelt soms meer dan een wegwijzer. Je ziet een strook groene rijen tegen een zuidhelling, een oude muur die de warmte vasthoudt, een kerktoren boven de bomen. Verderop verandert het landschap. Een akker maakt plaats voor grasland, een dorp duikt op achter een bocht en even later loopt de weg langs een oude hoeve.

Je zou er zomaar aan voorbij kunnen rijden. Tot je beseft dat de wijnstok hier een spoor door het landschap trekt.

Precies daar begint het verhaal van Wijngids Nederland. Ontdekkingstocht door twaalf wijnprovincies van Nico Schipper, in 2026 verschenen bij Edicola Publishing. Voor het boek trok Schipper door Nederland en bezocht hij pakweg zeventig wijngaarden. Hij keek daarbij niet alleen naar de wijnbouw zelf, maar ook naar de omgeving waarin die wijnbouw een plaats heeft gekregen.

En dan krijgt de titel van dit verhaal betekenis: "De wijnstok kent geen grenspaal."

Een wijngaard kan onderdeel zijn van een groter verhaal over bodem, klimaat, landbouw, geschiedenis en erfgoed. Soms loopt dat verhaal zelfs dwars door een landsgrens heen. Wat op de kaart twee gebieden zijn, kan in werkelijkheid één samenhangend landschap vormen.

Een boek dat je anders naar Nederland laat kijken

Nederland associëren we niet spontaan met wijngaarden. Toch neemt Schipper ons mee door alle twaalf provincies. Zijn boek begint niet met een opsomming van adressen, maar met de wijnbouw zelf: de geschiedenis, het terroir, de wetgeving en de ontwikkeling van de Nederlandse wijnbouw.

Daarna volgt hij de twaalf provincies afzonderlijk.

Dat maakt het boek interessant voor iedereen die meer wil begrijpen van de Nederlandse wijnbouw, maar zeker ook voor wie een streek wil ontdekken. Want zodra je wijnbouw als onderdeel van een landschap bekijkt, verschijnen er andere vragen.

Waarom ligt een wijngaard precies daar? Wat vertelt de bodem? Welke rol speelt een helling? Waarom duikt wijnbouw op in een bepaald deel van Nederland en niet ergens anders? En wat gebeurt er met een landschap wanneer landbouwers opnieuw gewassen gaan verbouwen die hier lange tijd niet vanzelfsprekend waren?

Schipper besteedt in zijn boek aandacht aan precies die samenhang. Hij beschrijft het Nederlandse terroir als een samenspel van klimaat, bodem, ligging, druivenras en de keuzes van de wijnbouwer. Ook klimaatverandering komt daarbij aan bod.

Daardoor kijk je na verloop van tijd anders naar een wijngaard. Niet alleen als plaats waar wijn wordt gemaakt, maar als onderdeel van een landschap.

Onder de wijnstok begint de geschiedenis

Misschien ligt een van de mooiste verrassingen van het boek wel onder onze voeten.

Wie naar wijnbouw kijkt, kijkt al snel naar wijngaarden, druivenrassen en wijnmakers. Maar de geschiedenis van wijnbouw in onze streken voert mogelijk verder terug. Het materiaal rond de Nederlandse wijnbouw brengt ook de vraag naar vroegere wijncultuur in de Lage Landen ter sprake en laat zien hoe archeologische vondsten nieuwe vragen kunnen oproepen over de oorsprong van de wijnbouw in onze streken.

Daarbij is het belangrijk om onderscheid te maken tussen wat archeologisch is aangetoond en wat nog onderwerp is van onderzoek of interpretatie. Een vondst kan een aanwijzing zijn, maar is niet automatisch het bewijs van een wijngaard of van georganiseerde wijnproductie.

Precies daarin zit ook de kracht van het verhaal. De geschiedenis hoeft niet groter gemaakt te worden dan ze is. Ze mag gewoon nieuwsgierig maken.

Een oude bodemlaag, een archeologische vondst, een helling, een mergelwand of een historische hoeve kan het begin worden van een verhaal dat uiteindelijk veel verder gaat dan wijn.

Van Hageland tot Mergelland: één landschap, verschillende namen

Wie de kaart erbij neemt, ziet iets merkwaardigs.

Politieke grenzen lopen dwars door landschappen die geologisch, historisch en cultureel veel meer met elkaar gemeen hebben.

Een mooi voorbeeld is de Wijnstraat, een grensoverschrijdend project dat Hageland, Haspengouw, de Belgisch-Nederlandse Maasvallei en Mergelland/Zuid-Limburg met elkaar verbindt. De onderliggende gedachte is interessant: niet de grens tussen België en Nederland bepaalt het verhaal, maar de geologie, het landschap en de gedeelde geschiedenis.

Dat maakt wijnbouw in de Lage Landen ook interessant als verhaal over Europa op kleine schaal.

Je kunt beginnen in Nederland en ongemerkt eindigen in België. Niet omdat je een grensoverschrijdende route moet afwerken, maar omdat het landschap je daar vanzelf naartoe brengt.

De wijngaard als veranderend cultuurlandschap

Een wijngaard is bovendien nooit alleen natuur. Het is landbouw. En landbouw verandert.

Schipper beschrijft hoe de Nederlandse wijnbouw zich ontwikkelde en hoe nieuwe druivenrassen, veranderende klimatologische omstandigheden en kennis over bodem en ligging invloed hebben op de sector.

Daarmee opent het boek ook een breder verhaal over het veranderende cultuurlandschap.

Wat gebeurt er wanneer een akker wijngaard wordt? Wat verandert er wanneer landbouw opnieuw meer rekening houdt met biodiversiteit? Welke planten en dieren profiteren daarvan? En kan een landbouwlandschap tegelijk economisch, ecologisch én toeristisch interessant worden?

In het materiaal rond de wijngaarden komen bijvoorbeeld ook bijenvolken, bloeiende planten, fruitbomen en een moestuin aan bod. 

Dan kijk je plots niet meer naar een rij wijnstokken. Je kijkt naar een landschap waarin landbouw, natuur en menselijke activiteit elkaar beïnvloeden.

De wijnstok als sleutel tot een streek 

Daar wordt het boek bijzonder interessant voor wie een groepsreis samenstelt.

Wie een reis rond wijn wil organiseren, kan natuurlijk op zoek gaan naar een wijndomein waar bezoekers welkom zijn, waar een degustatie mogelijk is en waar iemand een goed verhaal over wijn kan vertellen. Maar daarmee heb je nog geen dagprogramma.

Wijngids Nederland helpt om een wijndomein niet als een los adres op de planning te zetten, maar als onderdeel van een groter verhaal. Schipper kijkt naar de wijnbouw zelf, maar ook naar bodem, klimaat, landschap en de omgeving waarin een wijngaard ligt.

Dat geeft een reisverantwoordelijke andere vragen mee. Wat ligt er in de buurt? Is er erfgoed dat met de geschiedenis van de streek samenhangt? Kun je de wijngaard combineren met een dorp, kerk, kasteel, abdij of natuurgebied? Is er een korte wandeling mogelijk? Kun je onderweg iets vertellen over het landschap waarin de druiven groeien?

Precies daar wordt een wijndomein meer dan een bestemming voor een degustatie. Het wordt een vertrekpunt om een streek te ontdekken. 

Een bezoek kan het middelpunt worden van een dag waarop ook een historische stad, een abdij, een natuurgebied of een korte landschapswandeling aan bod komt. De wijn blijft de rode draad, maar het programma wordt veel ruimer.

Dat is ook interessant voor groepen die niet uitsluitend voor wijn op reis gaan. Een deel van de deelnemers kan geïnteresseerd zijn in wijnbouw, terwijl anderen vooral komen voor geschiedenis, landschap, erfgoed of natuur. Een goed gekozen wijndomein kan die verschillende interesses bij elkaar brengen.

Een wijndomein ligt tenslotte altijd ergens. En precies die plek, met haar geschiedenis, bodem, landschap en mensen, maakt het mogelijk om van een wijnbezoek een bredere ontdekking van een streek te maken.

De wijnbouw is dan de rode draad, maar niet noodzakelijk de bestemming.

Precies daarom is het nuttig om dit boek al vóór het samenstellen van een reisprogramma ter hand te nemen. Kies een streek, bekijk welke wijngaarden er liggen en lees wat er over hun omgeving wordt verteld. Van daaruit kun je verder zoeken naar plaatsen die samen een interessante dag of meerdaagse reis kunnen vormen.

Het boek geeft je dus niet alleen adressen om wijn te ontdekken. Het helpt je om een streek te lezen.

Van kloostertuin tot wijngaard

Ook religieus erfgoed duikt in het materiaal geregeld op.

Een voormalige kloosteromgeving, historische kerk of abdij kan deel worden van het verhaal over landbouw en landschapsgebruik. Zo wordt de geschiedenis van een plek niet losgemaakt van wat er vandaag gebeurt.

Dat levert een interessante vraag op: Hoeveel verschillende levens kan één landschap hebben?

Een plek kan ooit kloosterdomein zijn geweest, daarna landbouwgrond, vervolgens een andere bestemming hebben gekregen en vandaag opnieuw een rol spelen binnen het landschap.

In het materiaal komt bijvoorbeeld de combinatie van een historische kloosteromgeving, landbouw en wijnbouw naar voren bij Sint-Catharinadal. Ook andere voorbeelden verbinden wijngaardlandschap met erfgoed of natuur. Het gaat dan niet alleen over de wijn. Het gaat over de geschiedenis van de plek.

Zelfs een doolhof vertelt iets over landbouw

Soms wordt het verhaal nog verrassender.

Ook Nico Schipper besteedt in zijn hoofdstuk over Noord-Brabant aandacht aan bv. Winery & Herbs in Schijndel. In onze VeDi-Trips-fiches staat deze wijngaard eveneens beschreven, met aandacht voor de bijzondere aanleg in de vorm van een Chartreslabyrint en de kruidentuin. Bij nazicht blijkt die combinatie er nog altijd te zijn.

Dat is precies het soort detail dat je doet stilstaan. Waarom een labyrint? Wat doet zo'n vorm met de beleving van het landschap? En waarom worden kruiden, landbouw, natuur en wijngaard hier samengebracht?

Zo'n plek hoeft niet interessant te zijn omdat er druiven groeien. Ze wordt interessant omdat iemand een landbouwlandschap bewust heeft vormgegeven tot een plek waar mensen ook kunnen kijken, wandelen, leren en ervaren.

Daar zit de overgang van landbouw naar belevingstoerisme. 

Van wijngaard naar zeebodem

Een van de meest verrassende verhalen uit de Nederlandse wijnbouw komt uit Zeeland. Bij Wijndomein En Passant werd een mousserende wijn ontwikkeld die niet alleen in een kelder rijpt, maar ook een deel van haar leven onder water doorbrengt. De flessen gaan de Oosterschelde in, waar ze op diepte verder rijpen.

Het idee is bijzonder genoeg om een wijndomein niet alleen vanwege zijn wijngaard te bekijken. Plots gaat het verhaal ook over de Zeeuwse kust, de Oosterschelde, water, getijden en de vraag wat zo'n omgeving met een wijn doet. De eerste Nederlandse Brut de Mer werd in 2023 als testproject onder water gebracht; latere batches volgden.

Precies zulke verhalen maken duidelijk waarom een boek als Wijngids Nederland interessant is voor wie een streek wil leren kennen. Achter een wijngaard kan soms een verhaal zitten dat je vooraf helemaal niet verwacht.

Niet de lange wandeling telt, maar wat je onderweg ontdekt

Ook voor het uitstippelen van een groepsreis is dat een belangrijk gegeven.

Niet iedereen wil twintig kilometer wandelen om een landschap te beleven. Zeker voor groepsreizen en voor een publiek dat rustig wil ontdekken, kan een kortere wandeling veel interessanter zijn wanneer er onderweg iets te zien of te begrijpen valt.

Ook hier in onze aanvullende VeDi-Trips-fiches vind ik daarvan mooie voorbeelden. De Apostelhoeve, die ook door Schipper in zijn boek wordt beschreven, vormt het vertrekpunt van een wandeling die via de Jeker en Maastricht langs de wijngaarden van Slavante en de hellingen van de Pietersberg naar Hoeve Nekum voert. Een andere route rond Wahlwiller en Eys voert bijvoorbeeld langs vijf wijngaarden in het Zuid-Limburgse heuvelland.

Dat laat zien hoe een wijngaard deel kan worden van een groter verhaal. De wandeling brengt niet alleen mensen van de ene wijnstok naar de andere, maar voert hen door een landschap waarin ook dorp, stad, rivier, helling en erfgoed een rol spelen.

Voor een reisverantwoordelijke kan daar een eenvoudige maar sterke dagformule uit ontstaan: korte verplaatsing + bijzonder landschap + erfgoed + verhaal + beleving.

En die verplaatsing hoeft niet altijd te voet. Een historische trein kan een streek vanuit een ander perspectief tonen. Een boottocht kan het landschap vanaf het water vertellen. Een rustige fietsroute kan verschillende landschappen met elkaar verbinden. Een korte wandeling kan eindigen bij een kerk, kasteel, abdij, natuurgebied of ander erfgoed. 

Een treinrit kan daarbij ook een rol spelen. De wijngaardwandeling in Meerssen toont bijvoorbeeld hoe openbaar vervoer en een landschappelijke wandeling elkaar kunnen versterken: de route start bij Station Meerssen en voert langs drie wijngaarden, het Proosdijpark, de basiliek en het historische centrum.

Ook fietsroutes kunnen wijn met het landschap verbinden, zoals rond Maastricht, waar wijngaarden, het Jekerdal, de stad en natuurgebieden samen deel uitmaken van de route.

Ook de Route des Vins Berg en Terblijt-Houthem is interessant: daar worden wijngaarden gecombineerd met rotswoningen, natuurgebied Ingendael en het landschap van het Geuldal.

Zo wordt de verplaatsing zelf onderdeel van het verhaal. Niet de wijngaard staat alleen centraal, maar de streek waarin hij ligt. De wijnbouw blijft de rode draad, maar de reis draait niet uitsluitend om wijn.

Duurzaamheid begint misschien wel bij de bodem

Wie het boek leest, komt vanzelf bij klimaat en bodem terecht.

Schipper behandelt terroir als een combinatie van factoren die samen bepalen hoe wijnbouw op een bepaalde plaats mogelijk wordt. Ook de invloed van klimaatverandering krijgt aandacht.

Dat opent opnieuw een breder verhaal. Hoe verandert onze landbouw wanneer het klimaat verandert? Welke gewassen krijgen nieuwe kansen? Welke landschappen veranderen daardoor?

En hoe kunnen bezoekers zien dat duurzaamheid niet alleen over zonnepanelen of elektrische voertuigen gaat, maar ook over bodem, water, biodiversiteit, landbouw en landschapsbeheer?

De wijngaard kan hier een verrassend goede ingang vormen. Niet omdat hij het antwoord geeft, wel omdat hij zichtbaar maakt dat landbouw altijd verbonden is met klimaat en landschap.

Je hoeft het boek niet van voor naar achter te lezen

Wijngids Nederland leest vlot. Je kunt het boek rustig van voren naar achteren lezen, maar dat hoeft helemaal niet. De opbouw maakt het net zo gemakkelijk om er af en toe in te duiken.

Wil je meer weten over de geschiedenis van de Nederlandse wijnbouw? Dan begin je vooraan. Ben je bezig met een reis naar Limburg, Noord-Brabant of Zeeland? Dan kun je meteen naar die provincie springen. Zoek je iets over terroir, druivenrassen of wijnbeleving, dan zijn ook die hoofdstukken afzonderlijk te lezen.

Dat maakt het boek praktisch. Je hoeft niet eerst het hele verhaal te kennen om er iets aan te hebben. Je kunt vandaag een hoofdstuk lezen en er weken later opnieuw naar teruggrijpen wanneer je een streek of wijngaard aan het uitzoeken bent.

Het is een boek om te lezen, maar vooral een boek om bij de hand te houden.

Een boek om naast de kaart te leggen

Misschien is dat uiteindelijk de grootste waarde van Wijngids Nederland.

Het boek leidt de lezer door twaalf wijnprovincies, maar opent tegelijk deuren naar grotere verhalen: geschiedenis, bodem, klimaat, landbouw, natuur, erfgoed, regionale identiteit en landschap.

Voor een reisverantwoordelijke is dat een belangrijke meerwaarde. Leg het boek naast de kaart. Kies een streek. Kijk welke wijngaarden er liggen en lees wat Schipper over hun omgeving vertelt. Kijk vervolgens wat er rondom die wijngaard nog te ontdekken valt.

Misschien ligt er een abdij vlakbij, een historisch dorp, een natuurgebied of een bijzonder landschap. Misschien ontstaat er een combinatie die je vooraf niet had bedacht.

Zo wordt een wijndomein het vertrekpunt voor een ruimer reisverhaal. Niet alleen om te weten waar wijn wordt gemaakt, maar vooral om te ontdekken wat er rond die wijn nog te beleven, te vertellen en te begrijpen valt.

De wijnstok kent geen grenspaal. En wie hem volgt, ontdekt soms een hele streek. Dat is misschien wel wat dit boek bij VeDi-Trips het meest heeft getriggerd: de nieuwsgierigheid om bijzondere wijngaarden zelf te gaan ontdekken. Niet alleen om de wijnbouw te bekijken, maar vooral om het landschap, het erfgoed en het verhaal eromheen te leren kennen.

De eerste verslagen van die ontdekkingen volgen hier.

Zin in nog meer ontdekkingen? Je reis hoeft hier niet te stoppen. 

• Zoek je naar andere bezienswaardigheden in de buurt, raadpleeg dan onze Ontdek onze interactieve VeDi-kaart
• Blader verder in onze overzichtslijsten per thema of per regio
• Extra inspiratie nodig? Bezoek ook de toeristische dienst van de streek voor actuele informatie over evenementen, openingsuren en tijdelijke activiteiten.

Recensie: Openingsfoto is AI & fotografie, bron & credits: © wijngids nederland Nico Schipper - Edicola Publishing

Tekst: Diane Geerts | Gepubliceerd: 29 september 2026