Wanneer de zon een hart kust: Het lichtspektakel op het Kerkhof van Laken
Het stenen geheim van Laken: waarom de zon op 21 juni een koud graf verwarmt
Wij van VeDi-Trips – en vooral Martine, onze reisjournalist die deze uitstap voor je uittekende – nemen je mee naar een plek waar de tijd even volledig stilstaat: het indrukwekkende Kerkhof van Laken.
Hier, op een groen domein van 6,5 hectare, rust de negentiende-eeuwse Belgische elite. Wandelend over de paden begrijp je meteen waarom deze plek het 'Brusselse Père-Lachaise' wordt genoemd. Maar op 21 juni wekt de zon hier een bijzonder stenen mysterie tot leven. We nemen je ook mee naar het historische Atelier Salu en ontrafelen een aantal verhalen achter bepaalde monumenten.
Benieuwd welk geheim zich op 21 juni ontrafelt?
Lees snel verder en ontdek wat dit unieke schouwspel precies inhoudt.
Maar nóg belangrijker:
blokkeer 21 juni in je agenda,
ga met de wandelroute van Martine op pad en beleef dit mysterie dit jaar zélf!
Het kerkhof van Laken: tussen stenen en stilte
Waarom zou je in hemelsnaam een (voor)middag uittrekken om een kerkhof in Laken te bezoeken? Die vraag stelde ik mij ook, tot ik merkte dat dit geen gewone begraafplaats is. Zodra je de poort binnenstapt, stap je een plek binnen waar de geschiedenis van België bijna tastbaar wordt.
Hier liggen bv. drie generaties Salu, de beeldhouwers die het kerkhof mee vorm gaven. Hier rusten virtuozen zoals Marie Pleyel en La Malibran, die in hun tijd tot de absolute top behoorden en volle zalen trokken. En ook de architecten Poelaert en Balat vinden er hun laatste rustplaats in imposante mausolea.
De vergelijking met het Parijse kerkhof Père Lachaisse is nooit ver weg, hoewel het kerkhof van Laken veel kleiner is (6,5 ha). Maar ook dit kerkhof nodigt je uit om te kijken, naar symbolen, verhalen, details. Tussen de monumentale kapellen in verschillende neostijlen en in de ondergrondse galerijen ontdek je hoe kunst, macht, geloof en ambitie elkaar hier kruisen.
Van parochiekerk naar kerk van de dynastie
Het historische kerkhof van Laken ligt vandaag de dag rond de imposante Onze-Lieve-Vrouwekerk. Deze neogotische kerk werd in de negentiende eeuw gebouwd door de bekende architect Joseph Poelaert, in opdracht van koning Leopold I (die er een crypt wilde oprichten voor de koninklijke familie).
Hoe ver de geschiedenis van de parochie Laken en de lokale Mariaverering precies teruggaat, blijft voer voor discussie onder historici. Een stichtingslegende vertelt over twee anonieme, vrome zussen die rond het jaar 850 een kleine kapel oprichtten ter nagedachtenis aan hun overleden broer. De locatie won door de eeuwen heen snel aan spirituele betekenis, zeker na de heiligverklaring van Guido van Anderlecht. Pelgrims stroomden toe, waardoor de gemeenschap in 1275 een nieuwe, vroeg gotische kerk bouwde.
Dankzij de bijzondere devotie van Aartshertogin Isabella voor het miraculeuze Mariabeeld en de helende krachten van de nabijgelegen Sint-Annabron, groeide Laken uit tot een geliefd bedevaartsoord.
Vroeger vormden de parochiekerk en het omliggende kerkhof een heilige eenheid, waar levenden en doden fysiek en spiritueel dicht bij elkaar waren. Rijke of belangrijke mensen kregen een plek zo dicht mogelijk bij het altaar, vaak met een opvallend grafmonument of een gedenkplaat in de kerkmuur. De gewone bevolking werd begraven op het kerkhof zelf, dat destijds ook dienstdeed als levendige marktplaats en boomgaard. Omdat de ruimte daar beperkt was, werden deze 'gemeenschappelijke graven' zonder veel luxe telkens opnieuw gebruikt.
Zodra de lichamen waren ontbonden, verhuisden de botten respectvol naar een knekelhuis om plaats te maken voor nieuwe graven. Een prachtig, bewaard gebleven voorbeeld van deze unieke dynamiek vind je vandaag de dag nog rond op het "Cimetière Saint-Hilaire" de Marville (Frankrijk),
Toen Koning Leopold I in 1831 zijn intrek nam in het paleis, verdubbelde de oppervlakte van het parochiekerkhof al snel tot één hectare. Rijke burgers zochten een laatste rustplaats zo dicht mogelijk bij het altaar. Vroeger gaf dat weleens geurhinder in het kerkgebouw, wat de historische uitdrukking 'stinkend rijk' verklaart. Keizer-koster Jozef II verbood dit begraven in de kerk via een decreet in 1784. Napoleon Bonaparte institutionaliseerde in 1804 met zijn 'décret impérial sur les sépultures' de gemeentelijke begraafplaatsen en introduceerde de blijvende grafconcessies. Dit veranderde het funeraire landschap ingrijpend.
De Strijd tussen Macht en Kerk: Een protestantse koning en een katholieke koningin en een typisch Belgisch compromis
Koningin Louise-Marie, de vrome katholieke echtgenote van Leopold I, kwam regelmatig bidden bij het Mariabeeld van Laken. Toen de koningin Louise Marie d'Orleans, in oktober 1850 overleed werd ze in de kapel van de heilige Barbara, vlak bij het altaar begraven; dat was de uitdrukkelijke wens van de Franse prinses.
Leopold I vond de oude dorpskerk echter te min voor de dynastie die hij wilde stichten. Hij schreef een architectenwedstrijd uit. Joseph Poelaert won het ontwerp voor een gigantische, neogotische kerk met de allures van een kathedraal. Onder het koor plande hij de Koninklijke Crypte. Opeenvolgende bouwfases onder leiding van Trappeniers, De Curte, von Schmidt en Groothaert volgden elkaar op, tot de werken tussen de wereldoorlogen definitief stilvielen.
Toen de protestantse en vrijmetselaar koning Leopold I in 1865 zelf stierf, barstte een religieus conflict los. De Katholieke Kerk weigerde categorisch dat het stoffelijk overschot van een niet-katholieke vorst het heilige schip van de kerk zou doorkruisen. De Staat eiste daarentegen een eervolle bijzetting in de nieuwe crypte.
Een typisch Belgisch compromis sloeg letterlijk een gat in de achtermuur van de kerk.
De aparte deur (Het religieuze compromis): Toen Leopold I in 1865 zelf stierf, ontstond er een enorm communautair en religieus conflict: De Katholieke Kerk weigerde absoluut dat een protestantse koning (die bovendien geen katholieke lijkdienst wilde en geen absolutie had gekregen) via het heilige schip van een katholieke kerk naar zijn laatste rustplaats werd gedragen. Dit werd gezien als een ontwijding. De Staat en de koninklijke familie eisten uiteraard dat de eerste Koning der Belgen eervol in zijn eigen koninklijke crypte onder de kerk begraven zou worden.
De oplossing? Een typisch Belgisch compromis. Men besloot letterlijk een gat in de achtermuur van de kerk te slaan. Er werd een aparte, rechtstreekse buitenpoort naar de crypte uitgegraven aan de achterzijde van het gebouw. Hierdoor hoefde het stoffelijk overschot van de protestantse koning de katholieke kerk nooit fysiek te betreden. Tot op de dag van vandaag gaan bezoekers (en de koninklijke familie bij ceremonies) via deze aparte achterdeur rechtstreeks de crypte in.
De Ingang van het Kasteel van Laken. Het Kasteel van Laken (de koninklijke residentie) ligt vlak bij de kerk. De oriëntatie van het kasteel en de hoofdingang is in de loop der tijd drastisch veranderd, wat vaak voor verwarring zorgt.
Vroeger – ten tijde van de Oostenrijkse Nederlanden en koning Willem I der Nederlanden – lag de formele toegang en de visuele focus van het kasteel aan de overkant/achterkant ten opzichte van hoe we het nu kennen. De monumentale gevel met de indrukwekkende portiek (ontworpen door de Franse architect Montoyer) was gericht naar de oorspronkelijke formele Franse tuinen en de monumentale oprijlaan.
Wanneer men vandaag het kasteel bezoekt of passeert, kijkt men voornamelijk naar de ingangszijde die door latere uitbreidingen (vooral na de grote kasteelbrand van 1890 en de megalomane bouwplannen van Leopold II) is verplaatst en afgeschermd. Leopold II kocht enorme lappen grond rondom het kasteel op om de Koninklijke Serres te bouwen en het domein volledig te herstructureren, waardoor de publieke perceptie en de logistieke toegang tot het kasteel volledig zijn gedraaid.
Wist-je-datjes:
- Het beeld van de Maagd Maria (13de eeuw), uit de oude kerk heeft zijn plaats in de nieuwe kerk van Onze Lieve Vrouw gevonden.
- Onder een achthoekige kapel achter de apsis van de kerk bevindt zich de koninklijke crypte. Alle vorsten van België en naaste leden van de koninklijke familie, overleden sinds 1850, liggen er begraven.
- De oude kerk werd in 1894 gesloopt, maar het koor bleef bewaard en overleefde het als een kapel in het midden van de begraafplaats naast de nieuwe kerk.
- De preekstoel in de O.L.Vrouw kerk van Laken in 1878 de eerste prijs won op de wereldtentoonstelling in Parijs?
- De ondergrondse galerijen beschermd erfgoed zijn sinds 1997?
- De nabijgelegen Sint-Annabron volgens de overlevering helende krachten bezit, wat Laken vroeger tot een bedevaartsoord maakte?
Waar het verleden blijft spreken, de ondergrondse stad van rust
Wanneer je over de paden wandelt, vermoed je niet dat er onder je voeten een heel andere wereld ligt. In 1876 liet ontwierp Emile Bockstael, de latere burgemeester van Laken, een indrukwekkend netwerk van ondergrondse galerijen. Deze gangen van driehonderd meter lang bieden een serene aanblik. Je ziet er rijen graven die als een bibliotheek van levensverhalen boven elkaar rusten. Het zachte licht dat door de koepels naar binnen valt, geeft de gangen een bijna tastbare atmosfeer.
Die groei van de funeraire kunst bleef niet zonder gevolgen. De ruimte rond de kerk volstond niet meer. Grafmonumenten en mausolea vroegen plaats. Het kerkhof van Laken werd daarom uitgebreid, herschikt en opgedeeld. Nieuwe perken werden aangelegd en paden hertekend . Maar tegen het einde van de eeuw bleek zelfs dat onvoldoende.
Emile Bockstael, toen schepen van Openbare Werken, liet zich voor de uitbreiding inspireren op Zuid-Europese voorbeelden, en legde in 1876 een netwerk van ondergrondse grafgalerijen aan. Het gangenstelsel kreeg zorgvuldig geordende nissen voor individuele bijzettingen. Kisten werden hier in de wanden geschoven en afgesloten met een steen en een naam.
Grafgalerijen, gekoppeld aan bovengrondse monumenten, waarvan burgemeester Van Volxem in 1868 één der eerste begunstigden wordt, en dat met de bouw van een boogvormig columbarium naar ontwerp van stadsarchitect François Malfait vanaf 1933 een waardig sluitstuk krijgt. Ooit hingen er hier bloemen en kransen. Haken en metalen bevestigingen zijn nog altijd zichtbaar, sporen van gebruik, van sluiten en heropenen van nissen. Zij tonen hoe de galerijen functioneerden en onderhouden werden.
BOCKSTAEL Emile Eloi (Mons 1838-Brussel 1920) - Perk 30, en grafgalerijen. In 1872 liberaal gemeenteraadslid, hetzelfde jaar schepen van openbare werken en van 1877 tot aan zijn dood burgemeester van de gemeente Laken. Van opleiding ingenieur, en stuwende kracht achter de realisatie van grafgalerijen op het kerkhof. 'Memoriaal' in het aangepast, oorspronkelijk toegangspaviljoen tot de ondergrondse grafgalerijen, gerealiseerd in het atelier Ernest Salu, ingehuldigd in 1924. Glas-in-lood-raam naar ontwerp van L. De Contini, marmeren borstbeeld door Pierre Theunis.
Zijn grafmonument eert hem als de filantroop die hij ook geweest zou zijn; hij schonk een groot deel van zijn erfenis aan liefdadigheidswerken en kloosters. Het beeldhouwwerk op zijn graf verbeeldt Vrouwe Fortuna, die leunt op de hoorn des overvloeds; de spade en stenen verwijzen naar gebouwen die Bortier liet optrekken. Een weeskindje aanvaardt dankbaar een stuiver. Helaas is het beeld mikpunt geweest van vandalisme en diefstal.
Naamdicht op Bortiers gedenkprentje:
Beschermer van den arme, o gij, wiens milde hand
Ontelbare weldaden verspreidde in 't vaderland,
Rust nu van uwen arbeid, uw loon is in den hemel;
Tevreden verlaat gij dit aardsche stervelinggewemel.
In d'harten van de armen leeft uw gedachtenis,
En elkeen weent om u, die thans ontslapen is.
Rust zacht, o edele vriend, in 't stille grafduister!
Onder de grond ontdek je een architecturaal labyrint dat innovatie en traditie met elkaar verbindt.
Graven die spreken
Wie boven de grond blijft, merkt al snel dat elk graf hier iets wil tonen. Kleine details willen ons wat vertellen. Bij het graf van architect De Curte moet je niet lang zoeken. In de steen duiken een passer, een meetlat en een schietlood op. Zijn werktuigen lijken netjes achtergelaten alsof hij ze elk moment weer kan opnemen. Rond de urne hangt een immortellenkrans, in steen gebeitelde strobloemen. Een doek is er over gedrapeerd en verwijst naar de eindigheid van het leven. De laurierbladeren blijven groen, zelfs in steen. Het teken van eer, erkenning. Maar daaronder hangen bloemen naar beneden. Zijn werk is af.
Info - DE CURTE Louis (Gent 1817 - Brussel 1891) - Perk 5A, weg 33 Architect, opgeleid aan de Parijse Ecole des Beaux-Arts, leerling en medewerker van de Franse theoreticus en restaurateur Eugène Viollet-Le-Duc. Leidt vanaf 1856 de restauratie van de Sint-Martinusbasiliek te Halle, de Onze-Lieve-Vrouwbasiliek te Tongeren, en de Sint-Michielskathedraal te Brussel. Ontwerper van het Leopold I monument in het park van Laken, het noordportaal van de Sint-Michiels-kathedraal en het neogotische portaal van de voormalige Onze-Lieve-Vrouw-kerk op het kerkhof van Laken. Eclectisch grafmonument (cype met gegroefde zuilentrommel en bekronende asurn) in blauwe hardsteen, naar een modellenboek; witmarmeren symbolen voor architectuur en tijd.
Even verder wordt het groter. Het mausoleum van de familie Cogen heeft de uitstraling van een kleine tempel. Binnen ligt een figuur in wit marmer, languit op een praalbed. Alles is symmetrisch, beheerst, in neoromaanse stijl gemaakt door
Uitzonderlijke verhalen
Soms zit het verhaal niet in de grootte van een monument, maar in de persoon. Hoewel, de sarcofaag gebouwd op leeuwenpoten is minstens even indrukwekkend. Hier ligt Marie Pleyel, in haar tijd een naam die overal klonk. Zij werd beschouwd als een van de grootste pianisten van haar tijd, gevierd in heel Europa. Op haar graf ligt haar leven letterlijk uitgestald: een lier, openliggende muziekbladen, een laurierkrans. Ernaast staat een wenende vrouw, een pleurante, steun zoekend tegen de sarcofaag. De fakkel in haar hand helt naar beneden. Het vuur is gedoofd.
Info - Het verhaal tussen de Franse componist Hector Berlioz en de familie Pleyel is een van de meest bizarre en dramatische anekdotes uit de muziekgeschiedenis. Het draait om een driehoeksverhouding, een verbroken verloving en een mislukt moordcomplot. Maar de gids zal u daar zeker het fijne van willen vertellen.
Een paar paden verder ligt Maria Malibran. Ook zij is een ster, helaas veel te snel voorbij gegaan. Ze werd maar 28. Na een val van haar paard tijdens een van haar concerttournees in Engeland bleef ze optreden, tot ze in de coulissen bezweek.
Haar graf is een kapel, gemaakt door de bekende architect Suys. De bronzen poort is gemaakt door Guillaume Geefs met de levensboom afgebeeld en de engeltjes, de boodschappers van het hiernamaals. Binnenin staat een prachtig beeld van La Malibran, in haar glansrol Norma, uit een van de opera's van Bellini, alsof ze elk moment opnieuw kan beginnen zingen.
Info - Malibran - DE BERIOT Charles Auguste (Leuven 1802- Brussel 1870) Perk 25, weg 5 Virtuoos vioolspeler. Weeskind op 9-jarige leeftijd, opgeleid door zijn voogd, de Leuvense muziekleraar Jean-François Tiby, later in Parijs. Huwt in 1836 met Maria Felicia Malibran hertrouwt in 1840 met de Weense Maria Huber. Lesgever aan het Koninklijk Muziekconservatorium van 1843 tot zijn gedwongen ontslagname in 1852 wegens een verslechterend gezichtsvermogen. Neogotische grafkapel in blauwe hardsteen. Borstbeeld toegeschreven aan de Italiaanse beeldhouwer Pollet.
Niet elk graf zoekt dat soort grootsheid op. Dat van Alphonse Balat, architect van de Koninklijke Serres van Laken, en leermeester van Horta, blijft opvallend sober. Een eenvoudige steen, zonder veel versiering. Het past bij iemand die vond dat je moest vereenvoudigen waar het kon. Hij ligt er naast zijn echtgenote, zonder omhaal.
Info - BALAT Alphonse H.E (Gochenée 1818 - Elsene 1895) Perk 9C, weg 9. Hofarchitect van koning Leopold II. Zoon van een marmerbewerker, opgeleid aan de Academies van Namen en Antwerpen, Bouwde onder meer het serre complex bij het paleis van Laken (1873 - 1893), het paleis van markies d'Assche Frère-Orban-square ( 1856), de eretrap in het Koninklijk Paleis te Brussel, het Museum voor Schone Kunsten (1874) in de Regentschapsstraat, Sobere graftombe in blauwe hardsteen, gesigneerd E. Salu, gelijkend op deze van zijn confrater Victor Jamaer.
Twee graven verdienen nog een aparte vermelding. Het graf van Dillen valt meteen op door De Denker van Rodin, die er over waakt. Deze kunsthandelaar wist één van de achtentwintig afgietsels op de kop te tikken. Het beeldt Dante uit, die nadacht over zijn Divina Comedia.
Info - De Denker (Le Penseur) van Auguste Rodin. Rodin had bij testament de Franse staat toestemming gegeven om na zijn dood officiële bronzen beelden te blijven gieten van zijn mallen, daarom zijn er zoveel in omloop (vermoedelijk zo een 28 stuks).
Een kus van de zon
De wijzers van de klok naderen de dertien uur. Hoewel de zon rond de middag op haar hoogste punt staat, dwingt de zomertijd ons tot een kleine berekening. Omdat onze klokken in deze periode zestig minuten voorlopen op de werkelijke zonnetijd, moet je rond 13:00 uur paraat staan. Rond deze periode zie je stilaan de zonnestralen binnenvallen door een kleine dak opening in de monumentale grafkapel van de familie Evrard. Het licht reist over de koude steen en vormt zich in de hoek met uiterste precisie een hart. "Tweemaal per jaar raakt mijn hand jouw hart", fluistert de symboliek hier. Je ziet de zon als een actieve deelnemer in de kunst van het herdenken. Dit technische hoogstandje doet denken aan de astronomische precisie van de oude Egyptenaren, maar dan midden in Brussel.
Info - Léonce Evrard (1847 - 1919) Perk 17, Grote Laan. Marmerbewerker. Klein zeshoekig, in steen uit Euville, met een treurende figuur tegen de achterste muur, die haar hand uitsteekt naar een hart van licht dat tijdens de zomer(winter)zonnewende verschijnt.
De zon fungeert hier als een kosmische klok die precies op tijd haar afspraak nakomt. ~Diane
DELHAIZE Adolphe (1840 - 1899) - Perk 10, weg 3 Stichter van Les Sociétés Adolphe Delhaize, later van de Belgische naamloze vennootschap Delhaize en Cie 'De Leeuw'. Na fusie in 1950 van zijn bedrijf met dat van zijn broers, de in 1867 opgerichte PVBA Gebroeders Jules en Auguste Delhaize. Arduinen grafmonument met witmarmeren borstbeeld.
D'EPPINGHOVEN Chrétien Frédéric Arthur MEYER baron (1852 - 1940) - Perk 21, weg l. Tweede, natuurlijke zoon van koning Leopold I en Arcadie Meyer-Claret, evenals diens dochter Louise-Marie (1894 - 1944), Concessie op naam van Jean F.J. Suykens ( 1821 - 1902), naar aanleiding van het overlijden van Henriette Claret ( 1832 - 1867) .
LOU TSENG-TSIANG Jean Jacques René (1871-1949) - BOVY Berthe (1855-1926) Perk 9G, weg 12, Minister van China in Bern (Zwitserland). Trad na het overlijden van zijn echtgenote als Pierre Célestin Lou in het klooster van Sint-Andries te Loppem. Granieten grafplaat waarop bronzen boek met Chinees / Frans grafschrift.
Vakmanschap naast de poort
De indrukwekkende praalgraven en de serene rust van het kerkhof van Laken laten een diepe indruk achter, maar het verhaal stopt niet bij de begraafplaats zelf. Om werkelijk te begrijpen hoe deze 'marmeren stad' tot stand kwam, hoef je gelukkig niet ver te zoeken. Slechts een paar stappen buiten de muren van de dodenakker, aan de zijkant bij de ingangspoort, stap je namelijk een heel andere wereld binnen: het historische Atelier Salu. Hier, in de voormalige werkplaats van de beroemde beeldhouwersfamilie, ontdek je de ambacht, de passie en het stof achter de monumentale rouwkunst die het kerkhof zo uniek maakt.
Deze beeldhouwers gaven het kerkhof zijn gezicht. Je wandelt langs de plek waar zij generaties lang marmer bewerkten en bronzen beelden goten. Hun vakmanschap zie je overal terug op de site, van verfijnde engelen tot krachtige symbolen van hoop.
Wil jij nog meer ontdekkingen...
Je kan nog uren doorgaan met het bekijken van die kunstige graven en monumenten en telkens doe je nog ontdekkingen, zoals de laatste rustplaats van Marie Popelin, de eerste vrouwelijke Doctor in de Rechten en advocate. In 1888 werd haar de toegang tot de balie geweigerd. Het werd de mijlpaal in de strijd van de vrouwenbewegingen.
Maar het zijn vooral de details die blijven hangen. Funeraire symboliek... zegt meer dan 1000 woorden. Hier en daar zie je twee handen die elkaar vasthouden. Soms nog stevig verstrengeld, soms al losser, alsof de dood ertussen is gekomen. Op een ander graf vormen viooltjes het woord "souvenir". En verderop leunt een stenen vrouw — een pleurante — tegen een graf, met gebogen hoofd.
Dit is geen plek waar je snel doorheen loopt. Je moet er even blijven, rondkijken en details zien. Hier wordt meer bewaard dan enkel namen. Hier ligt de geschiedenis van Brussel, zichtbaar voor wie er oog voor heeft.
Praktisch voor Groepen
Het kerkhof van Laken is de ideale bestemming voor cultuurhistorische verenigingen en groepen. Dankzij het vlakke terrein zijn de wandelpaden comfortabel begaanbaar. De enorme variatie aan politieke, artistieke en menselijke verhalen staat garant voor boeiende gesprekken achteraf. Kortom: groepen vinden hier de perfecte mix van geschiedenis en verwondering.
- De Verrassingsfactor: Combineer de wandeling met een bezoek aan de Koninklijke Crypte en breng zeker een bezoek aan het aangrenzende, historische Atelier Salu. In deze voormalige werkplaats van de beeldhouwersfamilie ontdek je het ambacht en het gipsstof achter de funeraire kunstwerken.
- Logistiek: Tijdelijk parkeren vlak bij de kerk, de ruime afzetzone aan de hoofdingang garandeert een vlotte start.
- Timing voor de Zonnewende: Plan je bezoek rond 21 juni ruim voor de middag. Zorg dat de groep om exact 13:00 uur bij het Evrard-graf staat om het lichtspektakel mee te maken.
- Gidsen: Wij raden een professionele rondleiding aan via Epitaaf met Prof. dr. L. Van Santvoort of de gespecialiseerde gidsen van Korei.
Kortom Het Kerkhof van Laken biedt je een unieke ervaring waar astronomie, kunst en geschiedenis samenvloeien. De midzomer wende is het ideale moment om de magie van het licht met eigen ogen te zien. Kom naar Laken en laat je verrassen door de verhalen die de stenen je vertellen.
Algemene tips:
1) zoek je naar andere bezienswaardigheden in de buurt, raadpleeg dan onze Toeristische kaart van VeDi-Trips.be.
2) Je kunt onze overzichtslijsten raadplegen: per thema of per regio
3)
Fotografie: Openingsfoto © Veerle Boriau (tenzij anders vermeld) - Tekst: Martine de Beer | Gepub. 27 mei 2026
